رفتارشان به دست آورده بود ، اظهار مىدارد . واژه « ملل وسأم » در عبارت خطبه به يك معنى « خسته » به كار رفته است . خسته شدن واز كارى كناره‌گيرى كردن به دو صورت وبه طريق زير ممكن است : الف : گاهى به دليل تحليل رفتن نيروى بدن وناتوان شدن ، بر اثر كار فراوان است . ب : اعتقاد درونى وواقعي از روى شواهد وقراين ، پيدا شود كه رسيدن به مقصود مورد نظر ممكن نيست . اين دو سبب كه براي دورى جستن واعراض كردن از كارى بيان شد ، در بارهء دلگيرى وملال حضرت از مردم كوفه ، ودلتنگى آنان از آن بزرگوار وجود داشته است . توضيح مطلب ، اين كه حضرت از كردار ورفتار آنها خسته شده بود ، اين است كه : امام ( ع ) اگر در عمل از اصلاح آنها درمانده نشده ، وبه بيدرمانى در دلشان باور پيدا نكرده بود ، از كوفيان شكايت نداشت ، وبر عليه‌شان زبان به نفرين نمىگشاد . امام ( ع ) آشكارا دريافته بود كه پايدارى بخشيدن به آنها بدان‌سان كه فرمانش را أطاعت ودر برابر دشمن ايستادگى كنند ، ممكن نيست . بنا بر اين دلگيرى وناخوشنودى آن حضرت از مردم كوفه هم جنبه اعتقادي وهم مايه عملي داشت . امّا دلتنگى وخستگى اينان از آن بزرگوار يا براي اين بود ، كه آنها باور داشتند ، خواسته‌هايشان بوسيلة حضرت برآورده شدني نيست ، ويا در عمل ممكن نبود كه برآورده شود . زيرا به دليل دستورات فراوانى كه امام ( ع ) در بارهء جهاد ودفاع از دين خدا مىداد ، وسختگيرى كه در رعايت دقيق فرامين حق تعالى مىكرد ، اين تكرار وتأكيد در بارهء جهاد از نيروى ضعيف آنها بيشتر بود . مضافا دل‌مشغولى آنها به غير خدا وسرگرمى به أمور دنيا ، در اعتقاد سبب شده بود كه در قلب از فرمان امام ( ع ) انصراف واعراض داشته باشند . حضرت پس از آن كه از مردم كوفه شكايت مىكنند ! بدرگاه خداوند متعال